Goraje

Tekst autorstwa GERP ukazał się w jedenastym numerze Gazety Horynieckiej wydawanej przez Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Horynieckiej ( www.spzh.horyniec.net )

Goraje są najwyższymi wzniesieniami po polskiej stronie Roztocza. Długi Goraj (392 m n.p.m) leży na terenie województwa podkarpackiego, w granicach gminy Horyniec - Zdrój (!), natomiast Krągły Goraj (389 n.p.m) - to już województwo lubelskie, powiat tomaszowski.

Goraje są ostańcami najstarszej rzeźby, „wyrastającymi" z podłoża wapieni mioceńskich. Długi Goraj osiąga 32 m wysokości względnej na odcinku 120 m. Jest to wzgórze o pokroju elipsy (465 m długości i 105 m szerokości - biorąc pod uwagę poziomnicę 360 m), rozciągające się mniej więcej w kierunku wschód - zachód. Szczyt Krągłego Goraja (GPS 50 18.190; 23 27.423) jest oddalony od szczytu Długiego Goraja (GPS 50 18.055; 23 27.077) o ok. 380 m w kierunku północno - wschodnim. Krągły Goraj (najwyższe wzniesienie województwa lubelskiego) jest zbliżony pokrojem do okręgu (szerokość 140 m na poziomnicy 360 m) i osiąga wysokość względną 29 m na odcinku 80 m. Robi więc wrażenie wzgórza wyższego od Długiego Goraja. Na Krągłym Goraju znajdowała się nigdyś wieża triangulacyjna, której pozostałości są widoczne jeszcze dziś.

Na stokach obydwu wzniesień znajdują się bunkry linii Mołotowa: jeden u stóp Długiego Goraja (przy jego północno - zachodnim krańcu) oraz dwa na stokach Krągłego Goraja (większy na północny - zachód, mniejszy na południowy - zachód od szczytu). Pomiędzy wzniesieniami przebiega droga prowadząca z Huty Lubyckiej w kierunku Mrzygłodów oraz Siedlisk. Drogą tą prowadzi czerwony szlak turystyczny. W pobliżu wytyczono też niebieski szlak turystyczny. Goraje są porośnięte buczyną karpacką, co powoduje, iż w lecie widoczność jest tu mocno ograniczona. Natomiast w bezlistnej porze roku wzgórza prezentują się bardzo okazale, a ze szczytu Długiego Goraja, „przebijają się" przez las całkiem imponujące widoki. Goraje najpiękniejsze są wczesną wiosną, gdy drzewa pokryte są świeżą zielenią - ale także jesienią, zarówno gdy kolorowe liście bukowe jeszcze są na drzewach, jak również wtedy gdy już opadną tworząc wspaniały czerwony kobierzec. Goraje wspaniale prezentują się także z oddali. Chyba najbardziej spektakularny widok jest z wierzchowiny leżącej na zachód od Korni (łagodne wzniesienie za cerkwią i cmentarzem). Poza tym Goraje są dobrze widoczne z szosy prowadzącej z Bełżca do Hrebennego - w pobliżu wsi Potoki oraz z szosy bignącej od Machnowa do Lubyczy a także z okolic Brzezin i Szwedowej Góry. Bliższe panoramy - to oczywiście widok na pasmo Gorajów ze wzgórz rejonu Werchraty. Niezapomniany jest widok na Goraje od strony Dahanów. Warto też wspomnieć o specyficznym punkcie widokowym na południe od Krupca (Narol). Z jednego miejsca widoczne są Goraje i Wielki Dział na Roztoczu Południowym, a także dość odległa Wapielnia - najwyższe wzniesienie Roztocza Środkowego. Wspomniany punkt widokowy (GPS 50 19.911; 23 19.286) położony jest na stoku Jasnej Góry, ok. 1 km od Krupca.

Na Goraje najłatwiej dotrzeć od strony Mrzygłodów. Od rozwidlenia dróg we wsi (GPS 50 17.404; 23 28.435) należy konsekwentnie podążać drogą w kierunku północno - zachodnim, by po ok. 2 km dotrzeć do podnóża Krągłego Goraja. Równie łatwo osiągnąć Goraje od strony Huty Lubyckiej. Od krzyża na wschodnim krańcu wsi (GPS 50 18.514; 23 26.130) należy podążać za znakami szlaku czerwonego w kierunku południowo - wschodnim, by również po ok. 2 km dotrzeć pod stoki Gorajów.

Warto też wspomnieć o dziejach okolicznych wsi. Najbliżej Gorajów znajdują się Mrzygłody, należące do gminy Horyniec - Zdrój. Obecnie jest to niewielka wieś, malowniczo położona w dolinie, wśród lasów. Również w końcu XIX w. była to niewielka osada, o której „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego" podaje, iż jest to „grupa domów w Lubyczy Kameralnej" lub „cześć Werchraty". Prawdopodobnie Mrzygłody Lubyckie należały do Lubyczy, a Mrzygłody - do Werchraty. W każdym razie w dwudziestoleciu międzywojennym były to raczej przysiółki, z których większe Mrzygłody liczyły 47 budynków, a mniejsze Mrzygłody Lubyckie - tylko 19. Dziś Mrzygłody Lubyckie to tylko jedno gospodarstwo. Jako ciekawostkę można podać, iż na terenie dawnych Mrzygłodów Lubyckich (ludność została wysiedlona w ramach akcji „Wisła") znajduje się duża, kamienna studnia - w obrębie jednego z opuszczonych gospodarstw.

W pobliżu Gorajów położona jest Huta Lubycka, należąca do gminy Lubycza Królewska. Według Józefa Niedźwiedzia, pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1676 roku, Do I rozbioru Polski była wsią królewską, wchodzącą w skład starostwa rzeczyckiego. Jej nazwa pochodzi od istniejącej tutaj huty szkła, założonej zapewne na terenie Lubyczy. W 1761 roku istniała we wsi drewniana cerkiew parafialna p.w. św. Praksedy, która należała do dekanatu potylickiego. W wyniku I rozbioru Polski Huta Lubycka znalazła się pod zaborem austriackim i w 1787 roku została nadana wraz z całym starostwem rzeczyckim Edwardowi Romanowskiemu, w drodze wymiany za warzelnie soli w Kossowie. W 1830 roku majątek ten nabył na publicznej licytacji baron Henryk August von Zeubitz. Po nim dobra lubyckie przejęli Woronieccy, a następnie ok. poł. XIX wieku Ludwik Zieliński. Pod koniec XIX wieku wieś należała do powiatu Rawa Ruska. Wówczas liczyła 145 mieszkańców. W latach 1910-1921 obszar dworski został rozparcelowany. Spis z 1921 roku notował we wsi 62 domy i 331 mieszkańców, w tym 151 Ukraińców i 8 Żydów. W 1947 roku miejscowi Ukraińcy zostali przesiedleni na zachód Polski.

Schemat Gorajów: >tu<