Dziewięcierz

Tekst ukazał się w dziesiątym numerze Gazety Horynieckiej wydawanej przez Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Horynieckiej ( www.spzh.horyniec.net ) 

 

Obecnie Dziewięcierz to niewielka wieś, której zabudowania rozrzucone są między Horyńcem i Werchratą. Pierwotnie wieś nosiła nazwę „Dziewięciory”. Była lokowana na tzw. „surowym korzeniu” w II połowie XVI wieku, przez ówczesnego starostę lubaczowskiego, Andrzeja Myszkowskiego. XIX-wieczny „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowniańskich” podaje, iż Dziewięcierz („z Einsingen i Soroczą Łozą”) liczy 1822 mieszkańców, w tym 1497 grekokatolików i 106 katolików rzymskich. We wsi znajdowała się szkoła etatowa z jednym nauczycielem.

    Sąsiedztwo Potylicza (ośrodka garncarskiego) i Starego Brusna (ośrodka kamieniarskiego) przyczyniła się do gospodarczego rozwoju Dziewięcierza. Na początku XVIII wieku we wsi pracowało 17 garncarzy, a jeszcze w początkach XX w. na terenie kolonii Einsingen czynny był kamieniołom.

    Według Janusza Mazura (Muzeum Kresów w Lubaczowie) w XVII wieku w Dziewięcierzu czynna była niewielka ruda i huta żelaza, funkcjonował też młyn oraz karczmy. Wieś prawdopodobnie znacznie ucierpiała podczas intensywnych walk rosyjsko-niemieckich, toczonych w okolicach Rawy Ruskiej i Horyńca w czerwcu 1915 r. Ostatnia wojna, walki polsko-ukraińskie oraz przesunięcia granicy państwowej, spowodowały faktyczną zagładę większej części wsi, która istnieje obecnie w stanie szczątkowym (ludność ukraińska została wysiedlona w ramach akcji „Wisła”).

    Przed wojną, Dziewięcierz (należący do powiatu Rawa Ruska) był wsią rozproszoną. Składał się z kilku części i przysiółków: Dolina Dunajecka, Dolina Popowa, Kiernica, Moczary, Słotwina, Sorocza Łoza in. Analizując przedwojenną mapę Wojskowego Instytutu Geograficznego (WIG) można dojść do wniosku, iż główna część Dziewięcierza (69 domów) znajdowała się w rejonie obecnego cerkwiska, ciągnąc się w kierunku kolonii Einsingen (53 domy), która powstała w końcu XVIII wieku. Według spisu ludności z 1921 roku, Dziewięcierz (bez Einsingen) liczył 2012 mieszkańców, w tym: 101 katolików rzymskich, 1804 grekokatolików, 53 ewangelików i 54 wyznania mojżeszowego.

    Wędrując dziś po okolicach Dziewięcierza, trudno sobie wyobrazić, iż kiedyś była to ludna i dynamicznie funkcjonująca wieś. Po dawnym Dziewięcierzu pozostało tylko kilka rozrzuconych po okolicy niewielkich skupisk domów (Dolina Dunajecka, Słotwina) oraz obecnie samodzielna wieś Moczary. Zniknęła główna część Dziewięcierza (pozostało tylko jedno gospodarstwo) oraz takie przysiółki jak: Dolina Popowa, Kiernica, Trościanka i Hruszki. Tereny Einsingen znajdują się po ukraińskiej stronie granicy. W 2004 r. wieś liczyła jedynie 122 mieszkańców, natomiast osiedle po PGR-owskie, administracyjnie należące do Dziewięcierza – 137 mieszkańców.

    Z turystycznego punktu widzenia, okolice Dziewięcierza należą do najbardziej atrakcyjnych krajobrazowo i kulturowo miejsc na Roztoczu Południowym. Malownicze wzgórza, porozdzielane dolinami. Stare kapliczki i krzyże przydrożne. Najciekawsze są pozostałości dawnej cerkwi i cmentarz z nagrobkami bruśnieńskimi. Cmentarz i cerkwisko znajdują się przed pierwszym ostrym (prawie 90 stopni w lewo) zakręcie wąskiej drogi prowadzącej od szosy Horyniec – Werchrata, do wsi Moczary.

    Na cmentarzu odnajdujemy grób parocha dziewięcierskiego, Józefa Czechowicza, zmarłego w 1875 roku. Według przekazów miejscowej ludności, do roku 1948 cmentarz znajdował się po radzieckiej stronie granicy. Osoby zmarłe w latach 1946-1947 chowane więc były poza głównym cmentarzem. Do dziś zachowało się 9 grobów, na zachód od cmentarza. Obecnie cmentarz składa się z dwóch części: starej oraz nowej, na której wciąż dokonuje się pochówków.

    Zdecydowanie najciekawszym obiektem w Dziewięcierzu – Moczarach są pozostałości dawnego zespołu cerkiewnego. Według Janusza Mazura, ostatnia cerkiew wzniesiona była w konstrukcji zrębowej i osadzona na kamiennej podmurówce. Założona była na planie trójdzielnym: nawa obszerna, kwadratowa, prezbiterium nieco mniejsze, węższa zakrystia. Pod zakrystią znajdowała się murowana piwnica. Główne pomieszczenia przykryte były kopułami. Wewnątrz znajdował się chór, ściany pokrywała polichromia. Do chwili obecnej zachowały się wysokie, kamienne fundamenty z piwnicą pod zakrystią oraz pozostałości ołtarza. Po 1951 r. przeprowadzono rozbiórkę obiektu. Część materiału wojsko użyło do budowy mostu w Horyńcu. Do dewastacji przyczynili się żołnierze rosyjscy, którzy jeszcze w latach 40. ściągnęli z cerkwi i dzwonnicy blachę. Z dawnego zespołu cerkiewnego pozostało niewiele, jednak to co jest przyciąga turystów: malownicze mury otaczające dawną cerkiew, bramy przejściowe, kamienne fundamenty z piwnicą. A to wszystko otoczone... pustką, zielenią, wodą.

    Na południe od dawnego zespołu cerkiewnego, na brzegu potoku, w pierwszej połowie XIX w. zbudowano kapliczkę nad źródełkiem. Do kapliczki możemy dotrzeć drogą biegnącą niemal równolegle do granicy państwowej, pokonując potok. Po przekroczeniu mostku należy skręcić w prawo i podążać wzdłuż cieku wodnego. Niestety – nie ma tu żadnej ścieżki, więc odnalezienie kapliczki może sprawiać pewną trudność, zwłaszcza w miesiącach letnich. Niemniej trud się opłaca, gdyż jest to bardzo malowniczy obiekt. Jak wspomniano wyżej, ta część dawnej wsi do 1948 roku znajdowała się po radzieckiej stronie granicy. Według relacji mieszkańców Moczarów, żołnierze sowieccy poili konie w kamiennej, wypełnionej wodą części kapliczki.

    Będąc w okolicach Dziewięcierza trzeba pamiętać o bezpośredniej bliskości granicy. Od cerkwiska do pasa granicznego jest zaledwie ok. 200 m. Należy wziąć ze sobą dokumenty, dobrze też zgłosić ewentualną wycieczkę w placówce Straży Granicznej w Horyńcu.